Slike i rat / Slike rata | Images and/of War

Text

[The text is a accompanying segment of lecture and film screening “Sorrow and the pity – Images and/of War” that Doplgenger prepared within the project Naming IT War. Text “Images and/of War” was published in Bulletin for self-education and social issues.]

 

Isidora Ilić

Slike i rat / Slike rata *

 

Dokumentovati stvarnost je politički akt. Šta je ono što ostaje nevidljivo i da li se kao takvo uopšte dogodilo? Dokument kao znak stoji umesto iskustva i poput traga podseća na iskustvo koje nedostaje. Istovremeno sa njim održava unutrašnju vezu. Ta veza počiva na otuđenju, razlici, te znak kao takav ne može biti zamenjen za autentičnost. Samo iskustvo je fragmentisano. Dokument može posvedočiti o nevidljivim aspektima iskustva, ali ona nisu u njemu sadržana. Otuda, znak ne može pretendovati na istinu. Pitanje istine je pitanje moći, koja od istina je istinitija stoji van granica pojedinačnog dokumenta.

Kada je okupirala Francusku, Nemačka Trećeg rajha je deli na Severni i Južni deo dok u središnjem delu formira Višijevu republiku. Kako bi joj ukinuo legitimitet i poveo borbu protiv okupatora, De Gol već 1940. godine uz pomoć saveznika započinje mobilizaciju Alžirskih Francuza, Alžiraca kao i pripadnika ostalih francuskih kolonija u Severnoj Africi. U ime obećane jednakosti i nezavisne države kolonijalni Alžirci, koji su činili dve trećine francuske vojske, oslobodiće Južnu Francusku. Pri pobedničkom ulasku u Pariz, De Gol naređuje da marš predvode “beli” vojnici, a da trupe “crne Afrike” ostanu na začelju. Alžirski vojnici na kraju kolone samo su učesnici ratnog događanja koje, birajući posve drugačijeg predstavnika, konstruiše izvesni istorijski narativ.

Govor o slikama mora biti nadovezan na istoriju koja se pisala slikama. Rat nije prekinuo kinematografsku tradiciju u Francuskoj kao što se to dogodilo u drugim evropskim zemljama. Najvažniji događaj iz vremena okupacije je osnivanje Instituta za savremene kinematografske studije (tzv. IDEHC) 1943. godine. Tokom nemačke okupacije Francuske (1940 -1943) mnogi reditelji poput Renoara, Klera, Divivjea, Fejdera otišli su u egzil. Javlja se nova generacija reditelja koji su do tada radili kao scenaristi i asistenti. Filmovi za vreme okupacije su stilizovane adaptacije književnih dela i ta se tradicija nastavlja i nakon rata. Pri kraju 50-tih godina XX veka pojaviće se koncept autorske politike. Sama forma dela predstavlja politiku budući da mizanscen, montaža ili pokret kamere reprezentuju određeni stav ili pečat autorove ličnosti i za njega ključnih tema. Sadržaj filma je audiovizuelne a ne verbalne prirode i postoji na nivou diskursa. Film je, tako, medij ličnog esteskog izraza. Neki od prvih autorskih filmova propituju vezu između vremena i sećanja u kontekstu teških zverstava prošlosti i II svetskog rata.

Kako se rat, kao neprestavljivo, predstavlja? U filmu Alana Renea Hirošimo, ljubavi moja (Hiroshima mon amour, 1959), glavni protagonisti vode ljubav sa dokumentarnim materijalom snimljenim nakon bacanja atomske bombe. Jedan of glavnih motiva filma upravo je nemoć govora i posrtanje jezika pred strahotama iskustva. Otuđenje koje postoji u odnosu znaka i preživljenog još više se pocrtava nestabilnošću sećanja kojem stvarnosna uporišta nisu dovoljna. U rekonstrukciji jedne životne priče, jednog karaktera ključni momenti ostaju nevidljivi. Hirošima i njena istorija terora samo su pozadina za ispovest francuske devojke i mučenja kroz koje je prošla zbog ljubavne veze sa nemačkim vojnikom.

Mesto kolaboracije sa Nemcima je u mnogim posleratnim francuskim filmovima ono prazno mesto, nešto što tek-treba-da-bude-artikulisano, naslućivanje zarobljeno u večnom stanju hibernacije. Jedan od prvih Reneovih filmova, Noć i magla (Nuit et Brouillard, 1955) bio je zabranjen jer je javnost suočio sa dokumentom – fotografijom francuskog policajca koji učestvuje u deportovanju Jevreja u kampove. Dokumentarni film Tuga i sažaljenje Marsela Ofilsa (Le chagrin et la pitié, 1969) upravo preispituje Pokret otpora i kolaboraciju Višijevske republike sa nacistima. Intervjuišući bezbrojne aktere, film predstavlja komentar na prirodu i razloge kolaboracije – antisemitizam, anglofobiju, strah od Boljševika ili Sovjeta, željom za moći, te malograđanska opreznost. Jedan film, Velika iluzija Žana Renoara (Grande Ilusion,1938) mnogo pre aktualnih zbivanja II svetskog rata vešto je artikulisao izvor predstojećih istorijskih stradanja – rigidnost vojne aristokratije. Dajući prednost međuljudskim relacijama u odnosu na nacionalne i klasne antagonizme, film kao velika iluzija XX veka osudiće rat kao veliku iluziju.

Da li (pokretne) slike beleže istoriju ili pomažu njenom konstruisanju? Da li je Noć i maglu moguće razumeti bez Velike iluzije? Vraćajući se na početak – šta je ono što ostaje nevidljivo i da li se kao takvo uopšte dogodilo? Uprkos datom obećanju, Francuska nakon Drugog svetskog rata nije priznala nezavisnost Alžira zbog činjenice da je tada u Alžiru živjelo 800.000 francuskih doseljenika. Došlo je do teških nemira i masakra nad Alžircima, koji su nakon 9 godina prerasli u Alžirski rat za nezavisnost. Alžirski oslobodilački front (FLN) je započeo 1954. godine oružani rat, koji je trajao od 1954. do 1962. Iako se 1961. godine na referendumu 78% stanovnika Francuske izjasnilo za prekid rata i povlačenje francuskih vojnika iz Alžira, to nažalost nije bio kraj rata. Takvu odluku nisu podržali francuski doseljenici u Alžir i jedan deo vojne aristokratije, koji osnivaju tajnu organizaciju OAS i vrše mnoge terorističke napade na Alžirce. Na protestu u Parizu učestvovalo je 30.000 Alžiraca i policija je protest okončala pucajući u masu ljudi. Tog dana ubijeno je oko 200 Alžiraca, čija su tela bacana u Senu, a 14.000 bilo je uhvaćeno i dopremljeno na sportske stadione. Posle dugih pregovora francuski predsjednik Šarl de Gol 1962. godine potpisao je Evijanski sporazum, kojim je Alžircima dozvoljeno samoopredjeljenje.

Fragmentisano i raspadutno iskustvo ne može biti svedeno na samo jedan aspekt. Pokušaj njegovog prevođenja uvek preti da tragično završi u nedoslednosti. Ideologija dokumenta mora iznova biti razgrađivana i u tom činu, i samo u njemu, i leži jedini potencijal za (de)konstrukciju horizonta sećanja. Rat i film se susreću na poljima istovetnosti ekonomija i tehnologija proizvođenja. Slike i rat/ slikati rat. Rat i film su međusobno tehnološki uslovljeni. “Film je kapitalizam u njegovom najčistijem obliku”, reći će Godar. Pošto su se kolonije izborile za nezavisnost 60-tih godina XX veka, francuske veteranske penzije bivaju ukinute kolonijalnim vojnicima, zahvaljujući kojima je Francuska i bila oslobođena od okupatora. Film Rašida Bušareba Dani slave (Days of the Glory, 2006) pokrenuće ovo pitanje, no ni 2010.godine zvanično nijedna penzija nije ušla u proceduru za odobrenje. U vremenu umnoženih stvarnosti akcenat sa istine, kao onom što odgovara stvarnosti, prebacuje se na pitanje moći onoga koji tu istinu proglašava.

 

 * Tekst je prateći segment predavanja “Tuga i sažaljenje – slike (i) rat(a)” koje je Doplgenger pripremio i održao u okviru projekta Imenovati TO ratom. Tekst “Slike i rat/Slike rata” je objavljen u Biltenu za samoobrazovanje i društvena pitanja, br. 20/2013.

 

Attribution-NonCommercial-NoDerivs
CC BY-NC-ND

For non-commercial purposes, allows others to distribute and copy the article, and to include in a collective work (such as an anthology), as long as they credit the author(s) and provided they do not alter or modify the article.